नायट्रस ऑक्साईड, जो सामान्यतः लाफिंग गॅस किंवा नायट्रस म्हणून ओळखला जातो, हे नायट्रोजनचे ऑक्साईड असलेले एक रासायनिक संयुग आहे, ज्याचे सूत्र N2O आहे.

उत्पादन परिचय

नायट्रस ऑक्साईड, जो सामान्यतः लाफिंग गॅस किंवा नायट्रस म्हणून ओळखला जातो, हे N2O या सूत्रासह नायट्रोजनचे ऑक्साईड असलेले एक रासायनिक संयुग आहे. सामान्य तापमानाला, हा एक रंगहीन, अज्वलनशील वायू असून, त्याला किंचित धातूसारखा वास आणि चव असते. वाढलेल्या तापमानात, नायट्रस ऑक्साईड हा आण्विक ऑक्सिजनप्रमाणे एक शक्तिशाली ऑक्सिडीकारक असतो.

नायट्रस ऑक्साईडचा भूल देण्याच्या आणि वेदना कमी करण्याच्या गुणधर्मांमुळे, विशेषतः शस्त्रक्रिया आणि दंतचिकित्सेमध्ये, महत्त्वपूर्ण वैद्यकीय उपयोग होतो. हम्फ्री डेव्ही यांनी दिलेले त्याचे "लाफिंग गॅस" हे नाव, ते श्वासावाटे आत घेतल्यावर येणाऱ्या आनंददायी परिणामांमुळे पडले आहे. याच गुणधर्मामुळे त्याचा विच्छेदक भूल म्हणून मनोरंजनासाठी वापर केला जातो. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अत्यावश्यक औषधांच्या यादीत याचा समावेश आहे, जी आरोग्य प्रणालीसाठी आवश्यक असलेली सर्वात प्रभावी आणि सुरक्षित औषधे आहेत.[2] याचा उपयोग रॉकेट प्रोपेलंट्समध्ये ऑक्सिडायझर म्हणून आणि मोटर रेसिंगमध्ये इंजिनची शक्ती वाढवण्यासाठी देखील केला जातो.

तपशील

अर्ज

वैद्यकीय
१८४४ पासून नायट्रस ऑक्साईडचा वापर दंतचिकित्सा आणि शस्त्रक्रियेमध्ये भूल आणि वेदनाशामक म्हणून केला जात आहे.

इलेक्ट्रॉनिक
सिलिकॉन नायट्राइड थरांच्या रासायनिक बाष्प निक्षेपणासाठी याचा वापर सिलेनसोबत केला जातो; तसेच उच्च दर्जाचे गेट ऑक्साइड तयार करण्यासाठी जलद औष्णिक प्रक्रियेमध्ये देखील याचा वापर केला जातो.

पॅकिंग आणि शिपिंग

प्रथमोपचार उपाय

श्वसन: दुष्परिणाम जाणवल्यास, रुग्णाला सुरक्षित ठिकाणी घेऊन जा. प्रतिसाद न मिळाल्यास कृत्रिम श्वासोच्छ्वास द्या.

श्वासोच्छ्वास. श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास, पात्र कर्मचाऱ्यांकडून ऑक्सिजन देण्यात यावा. तात्काळ मदत मिळवा.

वैद्यकीय मदत.

त्वचेशी संपर्क: हिमदंश झाल्यास किंवा त्वचा गोठल्यास, ताबडतोब भरपूर कोमट पाण्याने (१०५-११५ फॅ; ४१-४६ से) धुवा. गरम पाणी वापरू नका. गरम पाणी उपलब्ध नसल्यास, बाधित भाग हळुवारपणे गुंडाळा.

ब्लँकेट्स. तात्काळ वैद्यकीय मदत घ्या.

डोळ्यांशी संपर्क: डोळे भरपूर पाण्याने धुवा.

अंतर्ग्रहण: जर मोठ्या प्रमाणात गिळले गेले असेल, तर वैद्यकीय मदत घ्या.

डॉक्टरांसाठी सूचना: श्वासावाटे घेण्यासाठी ऑक्सिजनचा विचार करावा.

वापर

१. रॉकेट मोटर्स

रॉकेट मोटरमध्ये नायट्रस ऑक्साईडचा ऑक्सिडायझर म्हणून वापर केला जाऊ शकतो. इतर ऑक्सिडायझर्सच्या तुलनेत याचा फायदा असा आहे की, तो केवळ बिनविषारीच नाही, तर सामान्य तापमानात स्थिर असल्यामुळे तो साठवायलाही सोपा असतो आणि उड्डाणादरम्यान सोबत नेण्यासाठी तुलनेने अधिक सुरक्षित असतो. याचा एक दुय्यम फायदा म्हणजे, श्वास घेण्यायोग्य हवा तयार करण्यासाठी त्याचे सहजपणे विघटन केले जाऊ शकते. त्याची उच्च घनता आणि कमी साठवण दाब (जेव्हा कमी तापमानात ठेवला जातो) यांमुळे तो साठवलेल्या उच्च-दाब वायू प्रणालींशी अत्यंत स्पर्धात्मक ठरतो.

२. आंतरिक ज्वलन इंजिन — (नायट्रस ऑक्साईड इंजिन)

वाहन शर्यतींमध्ये, नायट्रस ऑक्साईड (ज्याला अनेकदा फक्त "नायट्रस" म्हटले जाते) केवळ हवेपेक्षा जास्त ऑक्सिजन पुरवून इंजिनला अधिक इंधन जाळण्यास मदत करते, ज्यामुळे अधिक शक्तिशाली ज्वलन होते.

ऑटोमोटिव्ह-ग्रेड द्रव नायट्रस ऑक्साईड हे मेडिकल-ग्रेड नायट्रस ऑक्साईडपेक्षा थोडे वेगळे असते. पदार्थाचा गैरवापर टाळण्यासाठी त्यात थोड्या प्रमाणात सल्फर डायऑक्साइड (SO2) मिसळले जाते. बेस (जसे की सोडियम हायड्रॉक्साईड) मधून अनेक वेळा धुलाई केल्याने हे काढून टाकता येते, ज्यामुळे ज्वलनादरम्यान SO2 चे सल्फ्यूरिक ऍसिडमध्ये रूपांतर होऊन निर्माण होणारे क्षरणकारी गुणधर्म कमी होतात आणि उत्सर्जन अधिक स्वच्छ होते.

३. एरोसोल प्रोपेलेंट

हा वायू अन्न पदार्थामध्ये मिसळण्यासाठी (E942 म्हणूनही ओळखला जातो) आणि विशेषतः एरोसोल स्प्रे प्रोपेलंट म्हणून वापरण्यासाठी मंजूर आहे. या संदर्भात त्याचे सर्वात सामान्य उपयोग म्हणजे एरोसोल व्हिप्ड क्रीमच्या कॅनिस्टरमध्ये, कुकिंग स्प्रेमध्ये आणि बटाटा चिप्स व इतर तत्सम स्नॅक फूड्सची पाकिटे भरताना जिवाणूंची वाढ रोखण्यासाठी ऑक्सिजनला विस्थापित करण्याकरिता निष्क्रिय वायू म्हणून.

त्याचप्रमाणे, विविध प्रकारच्या तेलांमध्ये लेसिथिन (एक इमल्सीफायर) मिसळून बनवलेल्या कुकिंग स्प्रेमध्ये प्रोपेलंट म्हणून नायट्रस ऑक्साईडचा वापर केला जाऊ शकतो. कुकिंग स्प्रेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या इतर प्रोपेलंट्समध्ये फूड-ग्रेड अल्कोहोल आणि प्रोपेन यांचा समावेश होतो.

४. औषध — नायट्रस ऑक्साईड (औषध)

१८४४ पासून नायट्रस ऑक्साईडचा वापर दंतचिकित्सा आणि शस्त्रक्रियेमध्ये भूल देणारे आणि वेदनाशामक म्हणून केला जात आहे.

नायट्रस ऑक्साईड हे एक सौम्य सर्वसाधारण भूल देणारे औषध आहे, आणि म्हणूनच सर्वसाधारण भूल देताना ते सहसा एकटे वापरले जात नाही, तर सेवोफ्लुरेन किंवा डेसफ्लुरेनसारख्या अधिक प्रभावी सर्वसाधारण भूल देणाऱ्या औषधांसाठी वाहक वायू म्हणून (ऑक्सिजनमध्ये मिसळून) वापरले जाते. त्याची फुफ्फुसातील किमान सांद्रता १०५% असते आणि रक्त/वायू विभाजन गुणांक ०.४६ असतो. तथापि, भूल देताना नायट्रस ऑक्साईडच्या वापरामुळे शस्त्रक्रियेनंतर मळमळ आणि उलट्या होण्याचा धोका वाढू शकतो.

ब्रिटन आणि कॅनडामध्ये, एंटोनॉक्स आणि नायट्रोनॉक्सचा वापर रुग्णवाहिका कर्मचाऱ्यांकडून (नोंदणी नसलेल्या व्यावसायिकांसह) जलद आणि अत्यंत प्रभावी वेदनाशामक वायू म्हणून सर्रास केला जातो.

वेदनाशामक म्हणून ५०% नायट्रस ऑक्साईड देण्याची सापेक्ष सुलभता आणि सुरक्षितता लक्षात घेता, रुग्णालयाबाहेरील परिस्थितीत प्रशिक्षित गैर-व्यावसायिक प्रथमोपचार प्रतिसादकर्त्यांद्वारे त्याचा वापर विचारात घेतला जाऊ शकतो. तसेच, त्याचा परिणाम जलदपणे पूर्ववत होत असल्यामुळे, त्यामुळे निदानात कोणताही अडथळा येणार नाही.

५. मनोरंजनात्मक वापर

आनंदाची भावना आणि/किंवा सौम्य भ्रम निर्माण करण्याच्या उद्देशाने, नायट्रस ऑक्साईडचे मनोरंजनासाठी श्वसन करणे, ही प्रथा १७९९ मध्ये ब्रिटिश उच्च वर्गामध्ये "लाफिंग गॅस पार्ट्या" म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

युनायटेड किंगडममध्ये, २०१४ च्या आकडेवारीनुसार, नाईटस्पॉट्स, उत्सव आणि पार्ट्यांमध्ये जवळपास पाच लाख तरुणांनी नायट्रस ऑक्साईडचा वापर केला असल्याचा अंदाज होता. त्या वापराची कायदेशीरता देशानुसार आणि काही देशांमध्ये तर शहरानुसारही मोठ्या प्रमाणात बदलते.